Link bài viết gốc song ngữ: https://trangtamly.blog/2026/08/03/ly-giai-dong-luc-theo-thuyet-ban-nang-instinct-theory-of-motivation/

Pip: Tại sao chúng ta làm những gì mình làm — và liệu điều đó có được lập trình sẵn từ trước không? Đó là câu hỏi mà Khám Phá Tâm Lý Học đang đặt ra.

Mara: Hôm nay chúng ta đi vào một trong những cuộc tranh luận lâu đời nhất trong tâm lý học: bản năng có thực sự là nguồn gốc của động lực không? Như Trang đặt câu hỏi đó và dẫn chúng ta qua lịch sử học thuyết, những phê bình, và những lý thuyết cạnh tranh khác.

Pip: Vậy hãy bắt đầu với chính thuyết bản năng — và xem nó giải thích hành vi con người đến đâu.

—

Bản năng có phải là gốc rễ của động lực?

Mara: Câu hỏi trung tâm ở đây là: hành vi của chúng ta bẩm sinh hay được hình thành qua trải nghiệm? Thuyết bản năng nghiêng hẳn về phía đầu tiên — rằng chúng ta hành động vì những khuynh hướng sinh học được lập trình từ trước.

Pip: Và để xác định thế nào là một bản năng thực sự, tác giả David G. Meyers đưa ra một tiêu chí khá rõ ràng trong cuốn Exploring Psychology: một hành vi “phải có một dạng thức cố định thống nhất cho giống loài và không qua học tập mà thành.”

Mara: Nói thực tế hơn: nếu một hành vi xuất hiện tự động ở tất cả sinh vật của một loài, không cần dạy, không cần trải nghiệm — thì đó mới là bản năng. Phản xạ tìm núm vú ở trẻ sơ sinh là ví dụ điển hình — trẻ không học cách đó, chúng chỉ làm.

Pip: Và những phản xạ đó không biến mất khi ta lớn lên. Ho, nôn ợ, hắt xì, ngáp — tất cả đều là di sản bản năng còn sót lại đến tuổi trưởng thành.

Mara: Bài viết cũng dẫn thí nghiệm nổi tiếng của nhà động vật học Konrad Lorenz với ngỗng vào những năm 1930. Ngỗng con khắc dấu vào vật thể di chuyển đầu tiên chúng gặp sau khi nở — và khi Lorenz đảm bảo đó là chính ông, ngỗng con lập tức coi ông là mẹ. Không cần học, không cần lựa chọn.

Pip: Bản năng đủ mạnh để khiến một con ngỗng nhầm nhà khoa học thành mẹ ruột — đó là một lập luận khá thuyết phục.

Mara: Về lịch sử học thuyết, William McDougall là người đầu tiên hệ thống hóa thuyết này, đề xuất 18 bản năng tự nhiên ở người — từ tò mò, cười, tình dục, đến tìm kiếm thức ăn. William James có danh sách riêng, bao gồm sợ hãi, tức giận, yêu thương. Còn Freud thì thu gọn tất cả lại chỉ còn hai: bản năng sống và bản năng chết.

Mara: Nhưng những nhà phê bình chỉ ra rằng bản năng không thể dễ dàng quan sát hay kiểm tra khoa học, và dán nhãn một hành vi là “bản năng” không giải thích được tại sao nó xuất hiện trong một số bối cảnh mà không phải bối cảnh khác.

Pip: Bài viết không dừng lại ở phê bình — nó mở ra cả một bản đồ các học thuyết cạnh tranh: thuyết kích thích, thuyết động cơ, thuyết kỳ vọng, thuyết nhân văn, thuyết phần thưởng. Mỗi thuyết lấp đầy một phần lỗ hổng mà thuyết bản năng bỏ lại.

Mara: Và kết luận thực tế là: không một học thuyết nào — kể cả thuyết bản năng — có thể giải thích đầy đủ động lực. Có thể cần sự kết hợp của tất cả, thậm chí cả những thuyết chưa được đặt tên, mới tạo ra bức tranh hoàn chỉnh.

Pip: Câu hỏi về bản năng hay nuôi dưỡng hóa ra không phải câu hỏi cần chọn một phía.

—

Mara: Động lực phức tạp hơn bất kỳ một học thuyết nào có thể nắm bắt — và đó có lẽ là điều thú vị nhất.

Pip: Kỳ sau, hãy xem Khám Phá Tâm Lý Học còn đặt câu hỏi gì tiếp theo về cách con người vận hành.