Hồi quang phản chiếu (minh mẫn hoặc bừng tỉnh cuối đời – ND) là sự bùng nổ năng lượng và sự minh mẫn ở một người đang hấp hối. Mặc dù không xảy ra ở tất cả mọi người, tình trạng này thỉnh thoảng có xuất hiện ở những người mắc các bệnh lý về não gây suy giảm trí tuệ không thể hồi phục, như chứng sa sút trí tuệ. Mặc dù các nhà nghiên cứu vẫn đang nghiên cứu nguyên nhân gây ra hiện tượng này, nhưng chúng ta đều biết rằng nó thường là dấu hiệu cho thấy cái chết đang đến gần.
Terminal lucidity is a surge of clarity and energy in a person who is dying. Although it doesn’t happen to everyone, it sometimes occurs in people with brain diseases that cause irreversible mental decline, like dementia. Although researchers are still studying what causes it, we know that it’s typically a sign that death is close.
Hồi quang phản chiếu là gì? What is terminal lucidity?
Hồi quang phản chiếu hoặc “hồi tỉnh”, là một giai đoạn xuất hiện bất ngờ sự thông suốt và năng lượng trước khi qua đời. Các bệnh suy thoái thần kinh đều có thể đưa dẫn đến chứng sa sút trí tuệ, như bệnh Alzheimer, gây ra suy giảm trí tuệ không thể hồi phục mà người thân sẽ rất đau lòng khi chứng kiến thấy ở người bệnh. Dẫu vậy, hồi quang phản chiếu là một ngoại lệ đáng ngạc nhiên khi một người như kiểu được hồi sinh lại. Họ sẽ giống như họ lúc bình thường hơn – trong một thời gian ngắn – trước suy suy yếu trở lại. Như tên gọi, hồi quang phản chiếu thường là một dấu hiệu cái chết đang đến gần.
Terminal lucidity, or “the surge,” is an unexpected episode (occurrence) of clarity and energy before death. Neurodegenerative conditions that lead to dementia, like Alzheimer’s disease, cause irreversible mental decline that can be hard to watch in a loved one. But terminal lucidity is a surprising exception where a person rallies. They may seem more like themselves again — briefly — before declining again. As the name suggests, terminal lucidity is usually a sign that death is near.
Hồi quang phản chiếu không phải một chẩn đoán chính thức. Và không phải ai hấp hối cũng xuất hiện hiện tượng này. Hầu hết các chuyên gia y tế làm việc với người sắp qua đời chỉ chứng kiến một vài lần xuất hiện hiện tượng này trong cả sự nghiệp. Nhưng khi giai đoạn này thực sự xuất hiện, chúng sẽ khiến bất cứ ai chứng kiến nó cũng không thể quên.
Terminal lucidity isn’t an official diagnosis. And not everyone who’s nearing death experiences it. Most healthcare providers who work with people who are dying only witness a few dozen incidents over their careers. But when these episodes do happen, they’re memorable for all who witness them.
Chứng kiến người thân sắp qua đời lấy lại khả năng và năng lượng tương tác với mình có thể khơi dậy một làn sóng cảm xúc rối rắm – từ đau lòng đến cực kỳ vui vẻ. Điều quan trọng là bạn cần vượt qua những cảm giác này khi hỗ trợ cho người thân trong những ngày cuối đời của họ, đồng thời cũng chăm sóc cho chính bản thân mình.
Watching a dying loved one regain their ability and enthusiasm to engage can spark a flood of confusing emotions — from heartbreak to joy. It’s important to work through these feelings as you support your loved one through their final days, while caring for yourself, too.
Dấu hiệu của hồi quang phản chiếu? What are the signs of terminal lucidity?
Trong quá trình hồi quang phản chiếu xuất hiện, người bệnh có thể tương tác với môi trường bình thường như trước khi bị mắc bệnh. Một đợt hồi quang phản chiếu có thể kéo dài từ vài phút đến vài giờ.
During terminal lucidity, a person may interact with their environment as they did before their disease made it harder for them to do so. An episode usually lasts anywhere from a few minutes to a few hours.
Người xuất hiện hồi quang phản chiếu có thể: A loved one experiencing terminal lucidity may:
– Phản ứng với người thân sau khoảng thời gian xa cách, không tương tác. React to loved ones after being withdrawn and disengaged before
– Nói chuyện mạch lạc dù trước đó không thể giao tiếp. Speak coherently after previously being unable to communicate
– Nói ra những gì mình cần và muốn, như hỏi xin cốc nước hoặc ăn món mình thích. Express wants and needs, like asking for a glass of water or a favorite food
– Nhận ra những người mình đã quên, như những người bạn cũ trong một bức ảnh. Recognize people they’d forgotten, like old friends from a photograph
– Hồi tưởng lại những kỉ niệm quá khứ và háo hức kể lại cho người khác. Recollect past experiences and eagerly recount these memories to others
– Tham gia vào hoạt động họ yêu thích, như ca hát hoặc chơi nhạc cụ mà nhiều năm chưa động vào. Participate in a favorite activity, like singing or playing a musical instrument they haven’t touched in years.
Nghe có vẻ người thân bạn như được trở lại làm chính họ trước đây. Và nói một cách ngắn gọn, bạn có thể kết nối lại với họ theo những cách mà bạn sẽ chẳng bao giờ có lại được sau này. Người thân bạn có thể đủ tỉnh táo để hiểu được những lời nói yêu thương và động viên mà bạn luôn mong mỏi được nói với họ.
It may feel as if your loved one has returned to their “old self.” And briefly, you can connect with them in ways you thought you’d never get to experience again. Your loved one may be well enough to understand words of love and comfort you’ve been aching to share.
Hồi quang phản chiếu kéo dài bao lâu trước khi chết? How long does terminal lucidity last before death?
Một đợt hồi quan phản chiếu ở người sa sút trí tuệ nặng thường là dấu hiệu cảnh báo cái chết đang đến gần. Nhưng không có cách nào để dự đoán chính xác khung thời gian. Hầu hết nhân viên y tế chăm sóc cho người bệnh giai đoạn cuối ghi nhận quan sát thấy các đợt xuất hiện hồi quang trong một vài ngày đến một vài tuần cuối đời.
A lucid episode in a person with advanced dementia is often a warning sign that death is near. But there’s no way to predict the exact timeline. Most providers caring for people who are terminally ill observe instances of lucidity within the last days to weeks of life.
Đợt hồi quang xuất hiện không kèm theo cái chết ngay sau đó được gọi là hồi quang nghịch lý. Nghịch lý ở đây là người mắc bệnh lý thoái hóa tiến triển đột nhiên khỏe lại – dù chỉ trong thời gian ngắn. Nhưng cái chết lại cách đó vài ngày, vài tuần hoặc thậm chí vài tháng.
Lucid episodes that aren’t followed closely by death are called paradoxical lucidity. The paradox is that a person with a progressive illness suddenly gets better — even if it’s for a short time. But death may be days, weeks or even months away.
Hai thuật ngữ “Cuối đời” và nghịch lý có thể khiến bạn hoang mang. Điều cần nhớ là mặc dù không ai có thể dự đoán người đang hồi quang phản chiếu sẽ còn bao nhiêu thời gian, nhưng cái chết chắc chắn đang ở phía trước. Vậy nên bạn cũng cần tận dụng tối đa thời gian bên họ.
The language of terminal versus paradoxical can be confusing. But the takeaway is that while no one can predict how much time a person experiencing lucidity has, death is on the horizon. It’s important to make the most of the time you have with your loved one.
Nguyên nhân. What causes terminal lucidity?
Chuyên gia y tế chưa biết nguyên nhân gây hồi quang phản chiếu, nhưng có thể có liên quan đến các thay đổi trong não bộ. Nghiên cứu về hoạt động não bộ lúc qua đời cho thấy não khi thiếu oxy sẽ hoạt động năng nổ hơn. Chúng thay đổi theo những cách thức giúp một người tiếp cận đến những năng lực nhận thức đã từng mất. Một số nghiên cứu cho thấy sự tăng đột biến sóng gamma trong các trải nghiệm cận tử, như các ca ngưng tim. Sóng gamma có liên đới với sự tỉnh táo và trí nhớ.
Medical experts don’t know what causes terminal lucidity, but it may involve changes in the brain. Research studying brain activity during death shows that oxygen-deprived brains get more active. They change in ways that may help someone access cognitive abilities they once lost. Some studies show a spike in gamma wave brain activity during near-death experiences, like cardiac arrest. Gamma waves are associated with alertness and memory.
Nhưng nghiên cứu vẫn đang trong giai đoạn sơ khai. Vẫn còn nhiều điều chưa sáng tỏ về hồi quang phản chiếu.
But this work is still in the early stages. There are more unknowns than known when it comes to terminal lucidity.
Năm năm vừa qua đã có sự gia tăng đột biến nghiên cứu để tìm hiểu rõ hơn về hiện tượng này. Các nhà nghiên cứu thu thập các trải nghiệm thực tế ở nhân viên y tế chăm sóc cho những người đang hấp hối, nhưcác điều dưỡng chăm sóc cuối đời. Nghiên cứu này có thể trang bị cho người chăm sóc thông tin họ cần để hỗ trợ người thân xuất hiện hồi quang phản chiếu khi thời điểm đến.
Within the past five years, there’s been a spike in research to learn more about these episodes. Researchers are collecting the firsthand experiences of healthcare workers who care for people who are dying, like hospice nurses. This research can better equip caregivers with the information they need to support a loved one experiencing terminal lucidity if the time comes.
Điều trị. How is terminal lucidity treated?
Chứng kiến hồi quang phản chiếu ở người thân có thể khiến bạn cân nhắclại về quá trình điều trị của họ. Nhưng bạn cần tuân thủ kế hoạch điều trị từ chuyên gia y tế.
Witnessing terminal lucidity in a loved one may make you rethink their treatment. But it’s important to stick to their provider’s care plan.
Với nhiều người, một đợt hồi quang phản chiếu có thể giống như dấu hiệu cho thấy người thân đang hồi phục. Bạn có thể rất muốn chấm dứt trị liệu giảm nhẹ cuối đời và cố thử quay trở lại điều trị hồi phục. Trong một số trường hợp, bạn bè và gia đình còn muốn ngưng các loại thuốc giảm đau, giảm nhẹ mà nhân viên chăm sóc cuối đời cung cấp. Họ còn cho rằng chính phương pháp điều trị – chứ không phải căn bệnh – mới khiến người thân lúc tỉnh lúc không.
For many people, a lucid episode may look like a sign that their loved one is getting better. It can be tempting to take them off hospice and try treatments to cure them instead. In some cases, friends and family members may want to stop the comfort medicines that hospice care provides. They may think it’s the treatment — not the illness — that’s keeping their loved one from being lucid full-time.
Nhưng thực tế là những loại thuốc này đang giúp người bệnh không đau đớn. Và hồi quang phản chiếu chỉ là cái thoáng qua. Mặc dù có thể tưởng như kỳ tích giúp chữa khỏi, nhưng nó là một dấu hiệu cho thấy bệnh tình đang tiến triển xấu đi.
But the reality is that these medicines are keeping your loved one free from pain. And terminal lucidity is fleeting. While it may appear to be a miracle that holds promise of a cure, it’s a sign that their disease is progressing.
Làm sao để chăm sóc cho người thân? How do I take care of my loved one?
Có một số điều bạn có thể làm để hỗ trợ người thân xuất hiện hồi quang phản chiếu. Bạn có thể: There are things you can do to support your loved one experiencing terminal lucidity. You can:
– Thực sự hiện diện bên họ. Hãy hiện diện và thể hiện lòng thấu cảm với mà đối phương cần lúc này. Có nghĩa là cho phép họ được lèo lái cuộc trò chuyện nếu được. Hãy nắm lấy những tín hiệu giao tiếp từ họ về những điều quan trọng cần chú ý, cần trao đổi hoặc hành động.
Be present. Provide the presence and empathy your loved one needs in the moment. This means allowing them to steer the conversation if possible. Take cues from them about what’s important to pay attention to, talk about or do.
– Trò chuyện một cách đơn giản. Hãy cố gắng trò chuyện dễ hiểu. Nói đơn giản, tích cực, không gây thêm căng thẳng.
Keep the conversation simple. Try to make any conversation flow easily. Talk about simple, positive things that don’t cause stress.
– Trân trọng khoảnh khắc. Mặc dù hồi quang phản chiếu chủ yếu xoay quanh những nhu cầu của người thân yêu, nhưng cũng không có nghĩa là bạn không thể nói gì đó để mang lại niềm vui cho cả hai, thậm chí chỉ một câu đơn giản “Con yêu ba/mẹ” chẳng hạn. Hãy nói những lời nói vỗ về trước khi họ qua đời.
Make the moment matter. Although a lucid moment is primarily about your loved one’s needs, this doesn’t mean you can’t say things that bring joy to you both, even if it’s a simple “I love you.” Say the comforting words you need to share before they pass.
Làm sao để tự chăm sóc bản thân? How do I take care of myself?
Chăm sóc bản thân trong và sau khi người thân xuất hiện hồi quang phản chiếu cũng rất quan trọng. Hãy cố gắng: Caring for yourself during and after a lucid episode is important, too. Try to:
– Khoan dung với bản thân. Bạn có thể không biết phải làm gì hoặc phải cảm thấy thế nào khi người thân xuất hiện hồi quang phản chiếu, và điều ấy không sao cả. Bạn có thể không biết sau này mình sẽ cảm thấy thế nào, và điều ấy cũng không sao. Chẳng có gì sai hay đúng ở đây cả.
Allow yourself grace. You may not know what to do or how to feel during a loved one’s lucid episode, and that’s OK. You may not know how to feel afterward, and that’s also OK. There’s no right or wrong here.
– Xử lý nỗi mất mát. Đau buồn khi người thân yêu mắc sa sút trí tuệ vốn đã phức tạp vì bạn sẽ rất đau buồn vì đánh mất họ, dù thân xác họ vẫn còn đây. Việc “họ của trước kia” quay lại để rồi lại biến mất có thể khiến nỗi đau thêm nhiều. Hãy cho bản thân thời gian để vượt qua những cảm xúc này.
Process the grief. Grieving someone with dementia is already complex because it involves mourning the loss of someone who’s not physically gone. Having their “old self” return only to disappear again can add to the pain. Allow yourself time to work through these emotions.
– Đón nhận niềm vui. Đừng để nỗi đau buồn lấn át bất cứ niềm vui nào xuất hiện vì được tương tác lại với người thân. Nhiều người đau buồn vì sự ra đi của người thân thực sự ghi nhớ hồi quang phản chiếu bằng sự hoan hỉ. Những kí ức này có thể giúp bạn kết nối lại với tình yêu thương bạn dành cho họ, dù họ đã qua đời được một khoảng thời gian lâu.
Embrace the joy. Don’t let grief overshadow any joy that comes from being able to interact with your loved one again. Many people grieving a loved one’s death remember their final lucid moments fondly. These memories can help you reconnect with the love you feel for them, long after they’ve gone.
– Dựa vào người khác để được giúp đỡ. Hãy chia sẻ trải nghiệm này với người bạn tin tưởng, bao gồm bạn bè, gia đình, nếu cần. Hãy tìm đến tư vấn viên hoặc trị liệu viên.
Lean on others for support. Share the experience with people you trust, including friends and family members, if you need to. Reach out to a counselor or therapist.
Khi nào cần liên hệ chuyên gia y tế? When should I call my healthcare provider?
Hãy cho chuyên gia y tế hoặc điều dưỡng chăm sóc cuối đời biết nếu người thân bạn có xuất hiện hồi quang phản chiếu. Đó không phải dấu hiệu họ hồi phục. Nhưng cũng không phải chỉ là một sự may mắn mà đội ngũ y tế không coi trọng. Khả năng cao là họ cũng biết về hiện tượng này. Họ có thể giúp bạn xử lý trải nghiệm này.
Let your loved one’s healthcare provider or hospice nurses know if they experience a lucid episode. It’s not a sign that they’re getting better. But it’s also important not to dismiss it as a “fluke” that their care team won’t take seriously. Chances are, they’re familiar with terminal lucidity. They can help you process the experience.
Kết luận. Final thoughts
Chứng kiến hồi quang phản chiếu ở người thân yêu có thể khiến bạn cảm thấy nghịch thiên đảo vận, đặc biệt là nếu bạn đang vô cùng đau buồn khi người thân mình đang yếu dần. Mặc dù không phải là kỳ tích hồi phục, nhưng không có nghĩa trải nghiệm này không phải điều kỳ diệu. Với nhiều người, hồi quang phản chiếu mang đến cơ hội giúp kết nối với người thân yêu, sau một khoảng thời gian dài họ nghĩ rằng những cơ hội thế này đã chẳng còn nữa. Điều này có thể khiến bạn đau buồn, nhưng bản thân nó cũng là một món quà.
Witnessing terminal lucidity in a loved one can feel like a welcome reversal of fate, especially if you’ve been grieving their decline. While it’s not a miracle in the sense that they’re suddenly on the mend, this doesn’t mean that what you’re experiencing isn’t miraculous. For many people, terminal lucidity provides a chance to connect with a loved one, long after they thought those opportunities had passed. This can feel painful, but it can also be a gift.
Hãy tận dụng cơ hội này để nói những lời an ủi người thân. Và hãy kiên nhẫn với chính mình khi bạn xử lý ảnh hưởng cảm xúc từ việc chứng kiến hồi quan phản chiếu ở người bạn thương yêu mang lại.
Take advantage of the opportunity to speak words of comfort to your loved one. And be patient with yourself as you process the emotional impact that witnessing terminal lucidity in someone you love can take.
Tham khảo. Sources
Batthyány A, Greyson B. Spontaneous remission of dementia before death: results from a study on paradoxical lucidity (https://psycnet.apa.org/record/2020-63525-001). Psych of Consci. 2021;8(1):1‐8. Accessed 11/6/2024.
Eldadah BA, Fazio EM, McLinden KA. Lucidity in dementia: A perspective from the NIA (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31422799/). Alzheimers Dement. 2019;15(8):1104-1106. Accessed 11/6/2024.
Eldadah BA. Exploring the unexpected: what can we learn from lucidity in dementia? (https://www.nia.nih.gov/research/blog/2019/09/exploring-unexpected-what-can-we-learn-lucidity-dementia) Published 9/11/2019. Accessed 11/6/2024.
Karlawish J, Peterson A, Kleid M, et al. Caregiver Accounts of Lucid Episodes in Persons With Advanced Dementia (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11102005/). Gerontologist. 2024;64(6):gnad170. Accessed 11/6/2024.
Parnia S, Keshavarz Shirazi T, Patel J, et al. AWAreness during REsuscitation – II: A multi-center study of consciousness and awareness in cardiac arrest (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37423492/). Resuscitation. 2023;191:109903. Accessed 11/6/2024.
Peterson A, Clapp J, Largent EA, Harkins K, Stites SD, Karlawish J. What is paradoxical lucidity? The answer begins with its definition (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8807788/). Alzheimers Dement. 2022;18(3):513-521. Accessed 11/6/2024.
Ross JP, Post SG, Scheinfeld L. Lucidity in the Deeply Forgetful: A Scoping Review (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10977389/). J Alzheimers Dis. 2024;98(1):3-11. Accessed 11/6/2024.
Teresi JA, Ramirez M, Ellis J, et al. Reports About Paradoxical Lucidity from Health Care Professionals: A Pilot Study (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11100277/). J Gerontol Nurs. 2023;49(1):18-26. Accessed 11/6/2024.
Wholihan D. Seeing the Light: End-of-Life Experiences-Visions, Energy Surges, and Other Death Bed Phenomena (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27497021/). Nurs Clin North Am. 2016;51(3):489-500. Accessed 11/6/2024.
Xu G, Mihaylova T, Li D, et al. Surge of neurophysiological coupling and connectivity of gamma oscillations in the dying human brain (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10175832/). Proc Natl Acad Sci U S A. 2023;120(19):e2216268120.Accessed 11/6/2024.
Nguồn: https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/terminal-lucidity
Như Trang.