Mặc dù bạn có thể đã từng nghe thuật ngữ “tâm thần phân liệt thể căng trương lực”, nhưng chẩn đoán này hiện không được liệt kê chính thức trong Cẩm nang Chẩn đoán và Số liệu các Rối loạn tâm thần hiện có (DSM-5-TR). Trước đây nó được xếp vào một phân nhóm phụ của tâm thần phân liệt.
Although you may have heard the term “catatonic schizophrenia,” this diagnosis no longer officially exists in the current “Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders” (DSM-5-TR). It was previously one of the subtypes of schizophrenia.1
Hiện tại, nó được dùng để mô tả một người có chẩn đoán mắc tâm thần phân liệt và cũng đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán cho cả hội chứng căng trương lực. Căng trương lực cũng có thể xuất hiện trong những bệnh lý khác.
Currently, it is used to describe someone who is diagnosed with schizophrenia and who also meets the diagnostic criteria for catatonia. Catatonia can also occur in other conditions.
Mặc dù các triệu chứng nghe có thể khá đáng sợ và cơ thể suy nhược cực kỳ, nhưng việc hiểu biết thêm về chúng (và các hình thức điều trị hiện có) có thể giúp bạn kiểm soát chúng tốt hơn hoặc giúp đỡ được người thân của mình.
While these symptoms can be scary and extremely debilitating, knowing more about them (and what treatments are available) can help you better manage them or help a loved one.
Đặc điểm hành vi của căng trương lực. Characteristics of Catatonic Behavior
Theo DSM-5-TR, căng trương lực được định hình bởi: According to the DSM-5-TR, catatonia is characterized by:2
– Kích động: Cảm thấy bực dọc và cáu bẳn. Agitation: Feeling upset and irritable
– Chứng bắt thế: Giữ nguyên cơ thể ở một vị trí. Catalepsy: Holding the body in the same position
– Chứng nhại lời: Lặp lại lời người khác nói. Echolalia: Echoing what others say
– Nhại động tác: Bắt chước chuyển động của người khác. Echopraxia: Mimicking other people’s movements
– Mặt nhăn nhó: Giữ biểu cảm mặt căng cứng. Grimacing: Holding the same tense facial expression
– Phong thái kiểu cách: Có chuyển động thái quá. Mannerisms: Making exaggerated movements
– Chứng câm: Không thể nói hoặc im lặng bất thường. Mutism: Being unable to speak or unusually quiet
– Thái độ tiêu cực: Không phản hồi lại các sự kiện từ môi trường. Negativism: Not responding to environmental events
– Rập khuôn: Chuyển động lặp đi lặp lại không mục đích. Stereotypy: Repetitive movements that occur without a purpose
– Đơ: Tỉnh nhưng không phản hồi. Stupor: Being awake but non-responsive
– Dẻo như sáp: Kháng cự thay đổi tư thế, sau đó là phản ứng chậm chạp. Waxy flexibility: Resistance to changing body positions followed by slow responses
Một người mắc bệnh lý này có thể xuất hiện sự căng cứng hoặc đơ, hoặc không thể nói, phản hồi hay thậm chí di chuyển. Tình trạng này có thể kéo dàng hàng giờ hoặc thậm chí hàng ngày nếu không được điều trị.
Someone with this condition might experience rigidity or stupor, or be unable to speak, respond, or even move. This can last for hours or even days if left untreated.
Căng trương lực cũng có thể khiến một người thực hiện những chuyển động kỳ lạ. Họ cũng có thể xuất hiện tư thế căng trương lực, là khi họ giữ nguyên những tư thế nhìn không mấy thoải mái mà không cố đổi sang những tư thế thoải mái hơn.
Catatonia can also cause a person to perform strange movements. They may also experience catatonic posturing where they stay in uncomfortable-looking positions without attempting to shift into more comfortable or natural ones.
Ngoài thiếu hụt khả năng di chuyển, chuyển động cực đoan và bất thường cũng có thể xuất hiện trong hành vi căng trương lực. Ví dụ, một người có thể đi tới đi lui một kiểu hoặc thốt ra tiếng lớn không lý do (tức là, không để phản hồi lại với kích thích từ môi trường hoặc sự kiện nào). Lặp lại như vẹt hoặc nhại lại từ, được gọi chứng nhại lời, cũng là một hành vi căng trương lực phổ biến.
In addition to a lack of mobility, erratic and extreme movement is possible in catatonic behavior. For example, a person might pace in a repeated pattern and make loud exclamations for no reason (i.e., not in response to an environmental stimulus or event). Parrot-like repetition or echoing of words, known as echolalia, is also a common catatonic behavior.
Mặc dù một người bị căng trương lực có thể không nói hay di chuyển, họ vẫn tỉnh táo và nhận biết được. Một người trong trạng thái căng trương lực có thể cũng xuất hiện các cảm xúc tiêu cực và cảm giác lo âu nhưng không thể thể hiện ra được cảm giác trong họ.
While a person who is catatonic may not be able to speak or move, they are still conscious and aware. A person in a catatonic state may also experience intense emotions and feelings of anxiety but not be able to express what they are experiencing.3
Các triệu chứng tâm thần phân liệt thường gặp. Common Schizophrenia Symptoms
Người mắc rối loạn này cũng xuất hiện các dấu hiệu tâm thần phân liệt, bao gồm:
People with this disorder may also display signs of schizophrenia, including:4
– Nhận thức có vấn đề. Cognitive problems
– Suy giảm khả năng biểu đạt cảm xúc. Decreased ability to express emotions
– Hoang tưởng. Delusions
– Thiếu tổ chức. Disorganization
– Ảo giác. Hallucinations
– Tự chăm sóc bản thân kém. Poor self-care
– Khó khăn trong các mối quan hệ xã hội. Social difficulties
– Co rụt khỏi xã hội. Social withdrawal
Chẩn đoán hành vi căng trương lực thế nào? How Is Catatonic Behavior Diagnosed?
Không có xét nghiệm hay kiểm tra nào có thể chẩn đoán các triệu chứng căng trương lực. Hành vi căng trương lực xuất hiện trong những bệnh lý như tự kỷ hoặc các rối loạn khí sắc, vậy nên bác sĩ sẽ đánh giá triệu chứng để xác định nguyên nhân gây ra chúng.
There are no labs or tests to diagnose catatonic symptoms. Catatonic behavior can also occur in conditions such as autism and mood disorders, so a doctor will evaluate symptoms to determine what is causing them.
Bác sĩ sẽ thực hiện một loạt các thăm khám y khoa và đánh giá tâm lý để đánh giá sức khỏe thể chất và tinh thần của chủ thể cũng như để loại trừ các bệnh lý khác.
A doctor will perform a series of medical exams and psychological evaluations to assess the individual’s physical and mental health, as well as rule out other conditions.
Tùy thuộc vào kết quả, bác sĩ có thể yêu cầu chụp MRI hoặc điện não đồ để kiểm tra bất cứ thương tổn hoặc sóng não bất thường nào. Xét nghiệm ma túy và rượu bia cũng có thể được hiện.
Depending on the results, a doctor may order a magnetic resonance imaging (MRI) scan or an electroencephalogram (EEG) to check for any lesions or unusual brain wave patterns.5 A test may also be given to check for drugs and alcohol.
Trong các bài đánh giá tâm thần, người bệnh sẽ được hỏi các câu hỏi về suy nghĩ và hành vi của mình. Bác sĩ tâm thần sẽ cố gắng khám phá khoảng thời gian họ đã xuất hiện những triệu này trong quá trình đặt câu hỏi.
During the psychiatric evaluation, the individual will be asked questions about their thoughts and behaviors. A psychiatrist will attempt to discover how long they have been experiencing the symptoms in question.
Nếu một bệnh nhân bị đơ do căng trương lực và không thể nói, gia đình có thể được gọi tới để cung cấp thông tin về hành vi căng trương lực.
If a patient is in a catatonic stupor and unable to talk, their family may be called in to provide information about the catatonic behavior.
Nguyên nhân gây hành vi căng trương lực? What Causes Catatonic Behavior?
Nguyên nhân chính xác gây căng trương lực vẫn chưa được tìm hiểu rõ. Cũng không có nguyên nhân đơn lẻ nào gây tâm thần phân liệt và các bệnh lý khác, mà đôi khi xuất hiện kèm với các triệu chứng căng trương lực.
The exact causes of catatonic behavior are not clear. There is also no single cause of schizophrenia or other conditions that are sometimes accompanied by catatonic symptoms.
– Bất thường trong não bộ: Bao gồm bất thường trong hoạt động não, bao gồm bất thường trong hệ thống chất dẫn truyền thần kinh bao gồm dopamine, glutamate, và GABA. Chụp quét não cho thấy các triệu chứng căng trương lực có liên đới với các bất thường trong não ở hầu hết các ca bệnh.
Brain abnormalities: These include unusual activity in the brain, including irregularities in neurotransmitter systems involving dopamine, glutamate, and gamma-aminobutyric acid (GABA). Brain imaging suggests that catatonic symptoms are associated with brain abnormalities in most cases.6
– Các bệnh lý tâm thần: Chứng căng trương lực hay hành vi căng trương lực là một bệnh lý tâm thần nghiêm trọng từ lâu đã có liên đới với tâm thần phân liệt nhưng nó cũng có thể xuất hiện ở nhiều bệnh lý tâm thần khác, bao gồm rối loạn cảm xúc phân liệt, rối loạn lưỡng cực và rối loạn trầm cảm điển hình. Trầm cảm có triệu chứng căng trương lực đôi khi được gọi là trầm cảm căng trương lực.
Psychiatric conditions: Catatonia or catatonic behavior is a serious psychiatric condition that has historically been associated with schizophrenia, but it can be present in various psychiatric conditions, including schizoaffective disorder, bipolar disorder, and major depressive disorder.7 Depression that includes catatonia as a symptom is sometimes referred to as catatonic depression.
– Các chất và các loại thuốc khác: Hành vi căng trương lực cũng có thể là kết quả của ma túy, rượu bia và một số loại thuốc nhất định.
Substances and other medications: Catatonic behavior may also result from drugs, alcohol, and certain medications.
– Bệnh y khoa: Một số bệnh lý y khoa có thể gây hành vi căng trương lực hoặc hành vi có thể bị nhầm lẫn với căng trương lực. Loạn trương lực, bệnh não, HIV và suy thận cũng là những bệnh lý có thể gây căng trương lực.
Medical conditions: Some other medical conditions can cause catatonic behavior or behaviors that can be mistaken for catatonia. Dystonia, encephalopathy, HIV, and renal failure are conditions that can potentially cause catatonia.8
Triệu chứng căng trương lực như co giật khuôn mặt, chuyển động chi lạ thường, hoặc tư thế cơ thể bất thường đều có thể đưa đến chẩn đoán nhầm thành rối loạn vận động muộn hoặc các rối loạn vận động khác. Tương tự, hội chứng Tourette cũng có thể bị nhầm thành căng trương lực do một số âm thanh phát ra có thể là một phần của hội chứng này.
Catatonic symptoms like facial contortions, strange limb movements, or unusual body positions can lead to a misdiagnosis of tardive dyskinesia or other movement disorders. Similarly, Tourette’s syndrome may be confused for catatonia due to some of the vocalizations that can be part of the syndrome.
Nguyên nhân gây tâm thần phân liệt. Causes of Schizophrenia
Mặc dù nguyên nhân chính xác gây tâm thần phân liệu vẫn chưa được làm rõ, nhưng người ta tin rằng sự kết hợp cả ảnh hưởng từ di truyền và môi trường đều có góp phần. Di truyền khiến con người ta dễ mắc bệnh lý này hơn, nhưng những yếu tố khác, bao gồm nhiễm virus, tiếp xúc với chất độc hại, bất thường trong điều tiết các chất hóa học thần kinh, căng thẳng, sang chấn, cũng có thể đóng một vai trò.
While the exact causes of schizophrenia are not fully understood, it is believed that a combination of genetic and environmental influences may play a role. Genetics appear to make people more vulnerable to the condition, but other factors, including viral infections, exposure to toxins, neurochemical irregularities, stress, and trauma, can also play a role.
Ước tính cho thấy có khoảng 9 đến 17% người mắc bệnh lý tâm thần cấp tính có xuất hiện căng trương lực.
Estimates suggest that between 9% and 17% of people with acute psychiatric illness experience catatonia.9
Điều trị các triệu chứng căng trương lực. Treatment of Catatonic Symptoms
Điều trị hành vi căng trương lực có thể khá đa dạng tùy thuộc vào nhu cầu và chẩn đoán của người bệnh. Tâm thần phân liệt là một bệnh lý mãn tính, kéo dài suốt đời, có nghĩa là con người ta phải từng bước chủ động nắm bắt và kiểm soát các hành vi căng trương lực và tâm thần phân liệt.
Treatments for catatonic behavior can vary depending on the individual’s needs and diagnosis. Schizophrenia is a lifelong, chronic condition, which means people must take steps to stay ahead of and manage their catatonic behaviors and schizophrenia.10
Mặc dù không thể chữa khỏi, nhưng các phương phương pháp điều trị có thể giúp người bệnh kiểm soát các triệu chứng tốt hơn.
While there’s no cure, there are treatment methods that can help people better manage their symptoms.
Thuốc điều trị. Medication
Thuộc nhóm Benzodiazepin như Ativan (lorazepam) là loại thuốc điều trị phổ biến. Những thuốc này vận hành như một chất ức chế lên hệ thần kinh trung ương, cũng là lý do tại sao chúng cũng thường được sử dụng để điều trị chứng lo âu.
Benzodiazepines like Ativan (lorazepam) are perhaps the most common approach to treatment.5 These drugs act as depressants on the central nervous system, which is why they are often used to treat anxiety.
Vì các loại thuốc này tác động nhanh, nên chúng thường làm giảm các triệu chứng căng trương lực một cách nhanh chóng. Tuy nhiên, chúng có thể gây lệ thuộc thành thói quen khi được sử dụng lâu dài.
Because these drugs are fast-acting, they can often relieve catatonic symptoms quite quickly. However, they can be habit-forming when used as a long-term treatment.11
Có một số tranh cãi quanh việc sử dụng thuốc chống loạn thần trong điều trị căng trương lực. Trong một số trường hợp, thuốc chống loạn thần có thể làm trầm trọng thêm căng trương lực và thường được ngưng sử dụng trong kiểm soát triệu chứng cấp tính. Tuy nhiên, thường chúng sẽ vẫn được đưa vào sử dụng để điều trị và dự phòng các triệu chứng tâm thần phân liệt.
There is some debate around the use of antipsychotics in catatonia. In some cases, antipsychotics can worsen catatonia and are often discontinued in its acute management.12 However, they are generally reintroduced to treat and prevent the symptoms of schizophrenia.
Liệu pháp sốc điện. Electroconvulsive Therapy (ECT)
ECT đang ngày càng được sử dụng phổ biến để điều trị căng trương lực ở người mắc tâm thần phân liệt và các bệnh lý tâm thần khác. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng ECT hiệu quả từ 80 đến 100% trong điều trị căng trương lực.
ECT is increasingly used to effectively treat catatonia in schizophrenia and other psychiatric conditions. Research has shown that ECT has an 80% to 100% efficacy rate in treating catatonia.
Mặc dù tỷ lệ thành công cao, tiếp cận phương pháp này thường hạn chế do thái độ kỳ thị và các yếu tố khác, vậy nên nó thường chỉ được sử dụng khi con người ta không đáp ứng với benzodiazepine.
Despite the high efficacy rates, access is often limited due to stigma and other factors, so it is often only utilized when people have not responded to benzodiazepines.13
Ứng phó với hành vi căng trương lực. Coping With Catatonic Behavior
Chứng kiến một ai đó xuất hiện hành vi căng trương lực kèm tâm thần phân liệt chắc chắn là khá đáng sợ. Các bước ta có thể làm để hỗ trợ ứng phó tình trạng này: Witnessing someone experience catatonic behavior with schizophrenia is certainly scary. Steps people can take to help cope:
– Nắm thông tin. Stay Informed
Có lẽ điều tuyệt nhất mà gia đình và bạn bè có thể làm là nắm bắt thông tin về chẩn đoán, triệu chứng và hình thức điều trị hiệu quả. Bằng cách cập nhật thông tin, người thân có thể nhận được hỗ trợ tức thời nếu họ có để ý thấy bất cứ dấu hiệu nào của căng trương lực như cứng người hoặc đờ người, hoặc chuyển động cực đoan bất thường.
Perhaps the best thing friends and family members can do is to stay educated about diagnosis, symptoms, and effective treatment. By staying informed, loved ones can get help immediately if they notice any signs of catatonia like rigidity or stupor, or erratic extreme movements.
– Chuẩn bị sẵn sàng mô tả triệu chứng. Be Prepared to Describe Symptoms
Tùy theo mức độ nghiêm trọng và dạng triệu chứng, con người ta có thể cần tham gia mô tả hành vi căng trương lực của người thân với bác sĩ.
Depending on the severity and type of symptoms, people may need to step in to describe the catatonic behaviors to their loved one’s doctor.
– Cung cấp khích lệ và hỗ trợ. Offer Encouragement and Support
Chúng ta cũng có thể cố gắng hết mình khích lệ người có hành vi căng trương lực làm việc với các chuyên gia sức khỏe tâm thần. Tuân thủ kế hoạch điều trị sẽ giúp đảm bảo tâm thần phân liệt được quản lý và kiểm soát tốt.
People can also help by doing their best to encourage someone experiencing catatonic behavior to work with their mental health professionals. Sticking to the treatment plan will help ensure that schizophrenia is well-managed and controlled.
– Tự chăm sóc bản thân. Care for Yourself
Tự chăm sóc bản thân là thiết yếu giúp duy trì năng lượng tinh thần để hỗ trường người mắc một bệnh lý tâm thần. Người chăm sóc nên cố ngủ đủ giấc, ăn uống hợp lý, tập thể dục và dành thời gian thư giãn và tận hưởng.
Self-care is also essential for sustaining the mental energy required to support someone with a mental illness. Caregivers should try to get ample sleep, eat right, exercise, and make time for relaxation and fun.
Tham khảo. Sources
Csihi L, Ungvari GS, Caroff SN, Gazdag G. First 150 years of catatonia: Looking back at its complicated history and forward to the road ahead. World J Psychiatry. 2024;14(5):600-606. doi:10.5498/wjp.v14.i5.600
American Psychiatric Association (APA). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 5th ed, text revision. Washington, D.C.; 2022.
Dawkins E, Cruden-Smith L, Carter B, et al. Catatonia psychopathology and phenomenology in a large dataset. Front Psychiatry. 2022;13:886662. doi:10.3389/fpsyt.2022.886662
National Institute of Mental Health. Schizophrenia.
Rasmussen SA, Mazurek MF, Rosebush PI. Catatonia: Our current understanding of its diagnosis, treatment and pathophysiology. World J Psychiatry. 2016;6(4):391-398. doi:10.5498/wjp.v6.i4.391
Haroche A, Rogers J, Plaze M, Gaillard R, Williams SC, Thomas P, Amad A. Brain imaging in catatonia: systematic review and directions for future research. Psychol Med. 2020;50(10):1585-1597. doi:10.1017/S0033291720001853
Walther S, Strik W. Catatonia. CNS Spectr. 2016;21(4):341-348. doi:10.1017/S1092852916000274
Carroll BT, Anfinson TJ, Kennedy JC, Yendrek R, Boutros M, Bilon A. Catatonic disorder due to general medical conditions. J Neuropsychiatry Clin Neurosci. 1994;6(2):122-33. doi: 10.1176/jnp.6.2.122
Rasmussen SA, Mazurek MF, Rosebush PI. Catatonia: Our current understanding of its diagnosis, treatment and pathophysiology. World J Psychiatry. 2016;6(4):391-398. doi:10.5498/wjp.v6.i4.391
Rahman T, Lauriello J. Schizophrenia: An overview. Focus (Am Psychiatr Publ). 2016;14(3):300-307. doi:10.1176/appi.focus.20160006
Drug Enforcement Administration (DEA). Benzodiazepines. In: Drugs of Abuse: A DEA Resource Guide. 2017 ed.
Huang MW, Gibson RC, Jayaram MB, Caroff SN. Antipsychotics for schizophrenia spectrum disorders with catatonic symptoms. Cochrane Database Syst Rev. 2022;7(7):CD013100. doi:10.1002/14651858.CD013100.pub2
Lloyd JR, Silverman ER, Kugler JL, Cooper JJ. Electroconvulsive therapy for patients with catatonia: Current perspectives. Neuropsychiatr Dis Treat. 2020;16:2191-2208. doi:10.2147/NDT.S231573
By Kendra Cherry, MSEd
https://www.verywellmind.com/what-is-catatonic-schizophrenia-2794979
Như Trang.
Exploring Psychology - Khám Phá Tâm Lý Học 