Giai đoạn then chốt trong phát triển não bộ là một khung thời gian cụ thể và có ý nghĩa cực kỳ lớn, khi mà não bộ đặc biệt nhạy với các kích thích từ môi trường và trải qua hàng loạt thay đổi nhanh chóng.
The critical period in brain development is an immensely significant and specific time frame during which the brain is especially receptive to environmental stimuli and undergoes a series of rapid changes.
Những thay đổi này có tác động lên cả cuộc đời vì những kết nối và đường dẫn thần kinh thiết yếu đều được thiết lập, đóng một vai trò sống còn trong phát triển nhận thức, cảm xúc và xã hội.
These changes have lifelong effects as essential neural connections and pathways are established, playing a vital role in cognitive, emotional, and social development.
Bài viết này sẽ tìm hiểu các mốc thời gian, các sự kiện tác động và những hệ quả kéo theo của giai đoạn then chốt trong phát triển não bộ. Bài viết cũng khám phá sự khác biệt giữa giai đoạn then chốt và giai đoạn nhạy cảm cũng như cái gì diễn ra với não bộ một khi giai đoạn then chốt kết thúc.
This article will explore the timeline, impacting events, and subsequent consequences of the critical period on brain development. It also explores the distinction between critical periods and sensitive periods and what happens to the brain once the critical period ends.
Giai đoạn then chốt bắt đầu và kết thúc khi nào? When Does the Critical Period Begin and End?
Điểm bắt đầu của giai đoạn then chốt là lúc thụ thai. Não bắt đầu hình thành và phát triển từ khoảnh khắc bạn được thụ thai. Trong quá trình mang thai, não bộ của trẻ đã bắt đầu định hình bản thân đẻ tiếp nhận thế giới bên ngoài. Não đang chuẩn bị và sẵn sàng để hấp thụ một lượng thông tin khổng lồ.
The starting point of the critical period is at conception. The brain starts to form and develop from the moment you are conceived. During pregnancy, a baby’s brain is already beginning to shape itself for the world outside. The brain is gearing up and getting ready to absorb a massive amount of information.
Những năm tháng đầu đời. The Early Years of a Child’s Life
Ngay sau khi được sinh ra, não bộ hoạt động hết công suất. Những năm tháng đầu đời, từ lúc mới sinh cho đến khoảng 5 tuổi, nhìn chung được coi là cốt lõi của giai đoạn then chốt. Não bộ hấp thu cực kỳ tốt trong những năm này, tiếp nhận thông tin một cách nhanh chóng. Mọi thứ từ ngôn ngữ đến kỹ năng vận động đến các tín hiệu xã hội đều được học và xử lý trên diện rộng.
Once the baby is born, the brain kicks into high gear. The early years of a child’s life, from birth to around the age of five, are generally considered the core of the critical period. The brain is incredibly absorbent during these years, taking in information rapidly. Everything from language to motor skills to social cues is being learned and processed extensively.
Những khía cạnh khác nhau trong học tập và phát triển có thể có các giai đoạn then chốt khác nhau. Ví dụ, giai đoạn then chốt cho lĩnh hội ngôn ngữ kéo dài đến thời thanh thiếu niên. Có nghĩa là mặc dù não bộ học ngôn ngữ cực giỏi trong suốt những năm đầu đời, nhưng nhìn chung vẫn khá hiệu quả cho đến những năm tuổi teen.
Different aspects of learning and development have different critical periods. For instance, the critical period for language acquisition extends into early adolescence. This means that while the brain is still very good at learning languages during early childhood, it continues to be relatively efficient at it until the teenage years.
Thị lực phát triển trong suốt giai đoạn này. Vision Develops During This Period
Mặt khác, với một số năng lực giác quan nhất định như thị lực, giai đoạn then chốt có thể kết thúc sớm hơn. Có nghĩa là não sẽ phát triển năng lực thị giác nhạy nhất trong một vài năm đầu tiên, và sau đó, sẽ cực kỳ khó để thay đổi hay cải thiện các năng lực này.
On the other hand, for certain sensory abilities like vision, the critical period might end much earlier. This means that the brain is most receptive to developing visual abilities in the first few years of life, and after that, it becomes significantly harder to change or improve these abilities.
Giả thiết về giai đoạn then chốt nói gì. The Critical Period Hypothesis—What It States
Não bộ có một khung cửa sổ thời gian nhất định khi nó cực kỳ giỏi trong việc học cái mới, đặc biệt là ngôn ngữ. Khung cửa sổ thời gian này còn được gọi là “giai đoạn then chốt.”
The brain has a certain time window when it’s exceptionally good at learning new things, especially languages. This window of time is what is referred to as the “critical period.”
Người trẻ học ngôn ngữ nhanh hơn người già. Younger People Learn Languages Faster Than Older People
Eric Lenneberg, một nhà tâm lý học thần kinh, đã giới thiệu giả thiết về giai đoạn then chốt. Ông cực kỳ quan tâm đến cách con người ta học ngôn ngữ. Qua quan sát và nghiên cứu của mình, Lenneberg để ý thấy rằng người trẻ học ngôn ngữ thành thạo hơn nhiều so với người già. Quan sát này đã dẫn ông đến ý tưởng cho rằng có một giai đoạn cụ thể khi não bộ hoạt động cực kỳ hiệu quả và có khả năng hấp thụ ngôn ngữ cao.
Eric Lenneberg, a neuropsychologist, introduced the Critical Period Hypothesis. He was very interested in how people learn languages. Through his observations and research, Lenneberg noticed that younger people were much more adept at learning languages than older people. This observation led him to the idea that there is a specific period during which the brain is highly efficient and capable of absorbing languages.1
Khi bạn càng lớn tuổi, bạn sẽ càng khó hấp thu thông tin mới. As You Age, It Becomes More Difficult to Absorb New Information
Nếu giai đoạn then chốt là một cửa sổ rộng mở trong những năm tháng đầu đời, thì nó sẽ cho phép não bộ tiếp khu một lượng khổng lồ thông tin một cách nhanh chóng và hiệu quả, khi thời gian trôi đi, cửa sổ này bắt đầu dần đóng lại. Khi nó đóng lại, não sẽ ít có khả năng hấp thụ ngôn ngữ một cách dễ dàng hơn.
If the critical period is a wide open window in the early years of life, allowing the brain to take in an abundance of information quickly and efficiently, as time progresses, this window begins to close gradually. As it closes, the brain becomes less capable of easily absorbing languages.
Điều này không có nghĩa là bạn không thể học khi có tuổi, nó chỉ cho thấy là sự dễ dàng và hiệu quả trong cách não bộ học tập sẽ bắt đầu giảm đi.
This doesn’t mean that learning becomes impossible as you age; it merely indicates that the ease and efficiency with which the brain learns start to decline.
Điều gì xảy ra với não bộ trong giai đoạn then chốt? What Happens to the Brain in the Critical Period?
Trong suốt giai đoạn then chốt, não bộ có sự phát triển bùng nổ. Hãy cùng tìm hiểu một số thay đổi diễn ra ở não bộ trong giai đoạn then chốt.
During the critical period, the brain experiences explosive growth. Let’s take a look at some of the changes that happen in the brain during the critical period.
– Neuron hình thành kết nối. Neurons Form Connections
Trong những giai đoạn đầu tiên, neuron trong não bắt đầu hình thành kết nối. Những kết nối này có tên là các khớp thần kinh (synapse).
In the early stages, neurons in the brain start to form connections. These connections are called synapses.
Các khớp thần kinh là cầu nối giúp các bộ phận khác nhau trong não giao tiếp với nhau. Trong giai đoạn then chốt, não xây dựng các cầu nối này với một tốc độ cực kỳ nhanh.
Synapses are bridges that help different parts of the brain communicate with each other. In the critical period, the brain is building these bridges at an incredible pace.
– Tính mềm dẻo của não bộ làm tăng cường kết nối trong não. Neuroplasticity Strengthens Brain Connections
Khi trẻ tương tác với thế giới, có một số kết nối nhất định được tăng cường, trong khi một số khác sẽ yếu đi. Ví dụ, nếu trẻ nghe nhạc nhiều, các vùng trong não có liên quan đến âm thanh và âm nhạc sẽ trở nên mạnh mẽ hơn. Quá trình tăng cường một số kết nối nhất định còn được gọi là tính mềm dẻo của não vì não tự nhào nặn bản thân như nhựa.
As a baby interacts with the world, certain connections strengthen while others weaken. For instance, if a baby hears a lot of music, the parts of the brain associated with sounds and music will become stronger. This process of strengthening certain connections is known as brain plasticity because the brain molds itself like plastic.
Gắn bó với người chăm sóc chính. Attachment to Primary Caregivers
Một khía cạnh thiết yếu khác của giai đoạn then chốt là sự phát triển mối gắn bó với người chăm sóc. Trong suốt những năm tháng đầu đời, các em bé hình thành gắn kết mạnh mẽ với người chăm sóc chúng.
An essential aspect of the critical period is the development of attachment to caregivers. During the early months and years, babies and toddlers form strong bonds with the people caring for them.
Những gắn bó này cực kỳ quan trọng trong phát triển cảm xúc. Khi người chăm sóc đáp ứng nhu cầu của trẻ bằng sự ấm áp và quan tâm, trẻ sẽ học cách hình thành gắn bó an toàn. Điều này tạo dựng nền móng cho các mối quan hệ lành mạnh trong đời sống sau này.
These attachments are critical for emotional development. When a caregiver responds to a baby’s needs with warmth and care, the baby learns to form secure attachments. This lays the foundation for healthy relationships later in life.
Điều gì xảy ra khi trẻ không nhận được chú ý? What Happens When Children Are Not Given Attention?
Sẽ ra sao nếu trẻ không nhận được sự chú ý và chăm sóc chúng cần trong giai đoạn then chốt? Đây là một quan ngại lớn. Nếu không có được chú ý và chăm sóc phù hợp, não không phát triển hiệu quả. Các cầu nối hoặc các kết nối vốn nên được hình thành sẽ không được hình thành đầy đủ. Điều này có thể dẫn đến nhiều vấn đề, bao gồm khó khăn trong hình thành các mối quan hệ, các vấn đề cảm xúc và khó khăn trong học tập.
What if a child is not given the attention and care they need during the critical period? This is a significant concern. Without proper attention and stimulation, the brain doesn’t develop as effectively. The bridges or connections that should be built might not form properly. This can lead to various issues, including difficulty forming relationships, emotional problems, and learning difficulties.2
Khi trẻ nhận được sự chú ý, kích thích và chăm sóc đầy đủ trong suốt giai đoạn then chốt, não bộ sẽ phát triển mạnh. Các kết nối hình thành nhanh chóng và mạnh mẽ. Điều này sẽ tạo điều kiện cho quá trình học tập, điều tiết cảm xúc và xây dựng các mối quan hệ trong suốt cuộc đời.
When a child is given proper attention, stimulation, and care during the critical period, their brain thrives. The connections form rapidly and robustly. This sets the stage for better learning, emotional regulation, and relationship-building throughout life.
Dạng sự kiện gì sẽ ảnh hưởng lên não bộ trong giai đoạn then chốt? What Kind of Events Impact the Brain During the Critical Period?
Khi một đứa trẻ được tiếp xúc môi trường phong phú, kích thích cao nơi chúng có thể chơi đùa, khám phá và học hỏi, não bộ chúng sẽ bị tác động cực kỳ lớn. Tham gia vào các hoạt động học tập tương tác, được hiểu, và có các mối quan hệ hỗ trợ với người chăm sóc có thể góp phần đáng kể vào sự phát triển tốt của não bộ.
When a child is exposed to a rich, stimulating environment where they can play, explore, and learn, it tremendously impacts the brain. Engaging in interactive learning, being read to, and having supportive relationships with caregivers can significantly contribute to a well-developed brain.
Những sự kiện như bị ngược đãi, bỏ bê, chấn thương sọ não hay căng thẳng cực kỳ – gọi chung là các sự kiện bất lợi thời thơ ấu (ACEs) – có thể hủy hoại sự phát triển của não bộ. Những sự kiện bất lợi này có thể cản trở sự hình thành các kết nối thần kinh và dẫn đến các vấn đề về hành vi, cảm xúc và nhận thức trong cuộc đời sau này.
Events such as abuse, neglect, head trauma, or extreme stress—collectively known as adverse childhood experiences (ACEs)—can be detrimental to brain development. These adverse events can impede the formation of neural connections and lead to behavioral, emotional, and cognitive difficulties later in life.
“Không may thay, gián đoạn trong phát triển não bộ bình thường do ảnh hưởng tử môi trường như nghèo đói, bị bỏ bê, hoặc tiếp xúc với các chất độc có thể để lại tổn hại lâu dài. Đây là lý do tại sao việc để trẻ được tiếp nhận đủ dinh dưỡng, kích thích, và sự chăm sóc từ cha mẹ là cực kỳ quan trọng trong những năm tháng đầu đời; nếu không, trẻ có thể gặp phải trì trệ trong phát triển và các vấn đềcuoocjm, vốn có thể tránh được nhờ sự quan tâm chú ý phù hợp.” theo bác sĩ tâm thần Harold Hong.
“Unfortunately, disruptions to normal brain development due to environmental influences such as poverty, neglect, or exposure to toxins can cause lasting damage. This is why it is so important for children to receive adequate nutrition, stimulation, and parental care during these first few years of life; without it, they may suffer developmental delays and other issues that could potentially be avoided with proper attention,” Harold Hong, MD, a board-certified psychiatrist says.
Những sự kiện bất lợi ảnh hưởng thế nào lên não bộ? How Do Adverse Events Impact the Brain?
Khi một đứa trẻ bị bỏ bê hoặc ngược đãi, căng thẳng có thể ảnh hưởng lên cách não bộ phát triển. Những vùng trong não có liên đới với cảm xúc và xử lý căng thẳng có thể không phát triển tốt. Điều này có thể khiến chủ thể khó kiểm soát được cảm xúc của mình trong đời sống sau này.
When a child is neglected or abused, stress can impact how their brain develops. The parts of the brain involved in emotions and handling stress might not develop properly. This can make it hard for the person to manage their emotions later in life.
Đồi hải mã, liên quan đến học tập và trí nhớ, và hạch hạnh nhân, đóng vai trò trong xử lý cảm xúc, đều cực kỳ dễ bị tổn thương.
The hippocampus, involved in learning and memory, and the amygdala, which plays a role in emotion processing, are especially vulnerable.
Tương tự, nếu trẻ không có đủ thức ăn hoặc nơi trú ngụ an toàn, căng thẳng mãn tính từ những điều kiện sống này có thể ảnh hưởng lên sự phát triển của não bộ. Não có thể tập trung vào khía cạnh sống còn thay vì những khía cạnh phát triển quan trọng khác, như học tập và xây dựng các mối quan hệ.
Similarly, if a child does not have enough food to eat or a safe place to live, the chronic stress of these conditions can impact brain development. The brain might focus on survival instead of other important areas of development, like learning and building relationships.
Ngay cả tai nạn gây chấn thương sọ não cũng ảnh hưởng lên não bộ trong giai đoạn phát triển then chốt. Nếu trẻ bị chấn thương sọ não, sự phát triển của não có thể bị ảnh hưởng tùy theo mức độ nghiêm trọng và vị trí của chấn thương.
Even accidents that cause head injuries can impact the brain during the critical period. If a child experiences head trauma, it can affect the brain’s development depending on the injury’s severity and location.
Khác biệt giữa giai đoạn then chốt và giai đoạn nhạy cảm? What’s the Difference Between a Critical Period and a Sensitive Period?
Ta buộc phải phân biệt được giai đoạn then chốt và giai đoạn nhạy cảm.
It is imperative to distinguish between critical periods and sensitive periods.
Giai đoạn then chốt là các khung cửa sổ thời gian đặc thù trong quá trình phát triển, khi não bộ cực kỳ nhạy với một số dạng học tập và trải nghiệm nhất định. Một khi giai đoạn này kết thúc, việc thu được những kỹ năng hay thuộc tính này trở nên cực kỳ khó khăn.
Critical periods are specific windows of time during development when the brain is exceptionally receptive to certain types of learning and experiences. Once this period is over, acquiring those skills or attributes becomes significantly more challenging.
Giai đoạn nhạy cảm là những giai đoạn khi não hộ phản hồi tốt hơn với một số trải nghiệm nhất định. Não bộ sẽ dễ học tập và bị ảnh hưởng bởi một số trải nghiệm cụ thể trong các giai đoạn nhạy cảm, nhưng không giống như giai đoạn then chốt, bỏ lỡ khung thời gian này, bạn vẫn có thể học những kỹ năng hoặc có được những đặc tính này về sau.
Sensitive periods are phases in which the brain is more responsive to certain experiences. It’s easier to learn or be influenced by specific experiences during sensitive periods, but unlike critical periods, missing this timeframe doesn’t make it impossible to acquire those skills or traits later.3
Ví dụ, mặc dù có một giai đoạn then chốt cho tiếp thu ngữ pháp và phát âm như người bản xứ, nhưng cũng có một giai đoạn nhạy cảm cho việc học ngôn ngữ. Trẻ sẽ dễ học các ngôn ngữ mới khi còn bé, nhưng ngay cả khi có bỏ lỡ khung thời gian này, thì chủ thể vẫn có thể học ngôn ngữ trong giai đoạn sau này.
For example, while there is a critical period for acquiring native-like pronunciation and grammar, there is also a sensitive period for language learning. Children are more adept at learning new languages when they are young, but even if someone misses this window, they can still learn languages later in life.
Một cách để mường tượng sự khác biệt này là liên tưởng giai đoạn then chốt như một cửa sổ định hình chặt chẽ, có mở đầu và kết thúc rõ ràng, trong suốt quá trình này một số cột mốc phát triển buộc phải xuất hiện. Ngược lại, giai đoạn nhạy cảm giống như một sườn dốc thoải, khi việc học lúc ban đầu là tối ưu nhưng năng lực này không biến mất hoàn toàn theo thời gian.
One way to visualize the difference is to think of critical periods as a tightly defined window of time with a clear beginning and end, during which certain development must occur. In contrast, sensitive periods are more like a gradual slope, where learning at the beginning is optimal, but the ability doesn’t disappear entirely over time.
Điều gì xảy ra với não bộ khi giai đoạn then chốt kết thúc? What Happens to the Brain When the Critical Period Ends?
Ta cần nhận ra rằng sự kết thúc của giai đoạn then chốt không có nghĩa là sự học tập và phát triển não bộ cũng kết thúc. Thay vào đó, nó báo hiệu một sự chuyển đổi cách não bộ học và thích nghi.
It’s essential to recognize that the end of the critical period does not mean the end of learning or brain development. Instead, it signifies a shift in how the brain learns and adapts.
Trong suốt giai đoạn then chốt, não có tính mềm dẻo cao, nghĩa là nó có thể thay đổi và hình thành kết nối mới một cách nhanh chóng. Khi giai đoạn này kết thúc, não không mất đi tính mềm dẻo hoàn toàn, mà tỷ lệ tạo kết nối mới sẽ chậm lại.
During the critical period, the brain is highly plastic, meaning it can change and form new connections rapidly. As this period ends, the brain doesn’t lose this plasticity entirely, but the rate at which it can make new connections slows down.
Theo Hong, mặc dù một số các kết nối có thể bị thay thế bới những trải nghiệm sau này trong đời, như học một ngôn ngữ mới hoặc thực hành một kỹ năng, nhưng sẽ khó hơn rất nhiều để tạo ra những thay đổi đáng kể sau khi giai đoạn then chốt kết thúc. Điều này nhấn mạnh mức độ quan trọng trong việc cha mẹ cung cấp sự chăm sóc và nuôi dưỡng cần thiết cho những năm tháng đầu đời của trẻ.
According to Hong, although some of these connections can still be altered by experiences later in life, such as learning a new language or practicing a skill, it is much harder to make significant changes after the critical period has ended. This highlights just how important it is for parents to provide proper care and nurture during those first few years.
Não bộ trở nên biệt hóa qua tính mềm dẻo ở tuổi trưởng thành. The Brain Becomes More Specialized Via Adult Plasticity
Não bộ cũng trở nên chuyên biệt hơn trong các kỹ năng và thông tin nó thu nhận được khi giai đoạn này kết thúc. Trong suốt giai đoạn then chốt, não bộ hình thành nhiều kết nối, và khi giai đoạn này kết thúc, nó bắt đầu sử dụng những kết nối này để thực hiện hiệu quả những nhiệm vụ chuyện biệt.
The brain also becomes more specialized in the skills and information it has acquired as this period ends. During the critical period, the brain forms numerous connections, and as it ends, it starts to use these connections more efficiently for specialized tasks.
Mặc dù giai đoạn then chốt kết thúc, nhưng não vẫn sở hữu một mức độ mềm dẻo nhất định và tiếp tục học tập trong suốt cuộc đời. Đây được gọi là tính mềm dẻo tuổi trưởng thành.
Even though the critical period ends, the brain still possesses a degree of plasticity and continues to learn throughout life.4 This is called adult plasticity.
Tính mềm dẻo tuổi trưởng thành không mạnh mẽ như trong giai đoạn then chốt, nhưng nó tạo điều kiện thích nghi và học tập liên tục, vốn rất cần thiết để chúng ta định hướng những nhu cầu liên tục thay đổi của cuộc sống.
Adult plasticity is not as robust during the critical period, but it allows for the continuous adaptation and learning necessary for us to navigate the ever-changing demands of life.
Quan điểm thông thường cho rằng các giai đoạn then chốt “đóng” lại tương đối chặt chẽ. Tuy nhiên, nghiên cứu đã bắt đầu thách thức quan điểm cứng nhắc này. Đúng hơn ta nên nói những cánh cửa của các giai đoạn then chốt đóng lại những không nhất thiết là bị khóa.
The conventional view is that critical periods close relatively tightly. However, research has started to challenge this rigid view. It’s more accurate to say that the doors of critical periods close but do not necessarily lock.
Mặc dù tính mềm dẻo của não bộ giảm đi sau những giai đoạn này, nhưng học tập và thích nghi vẫn tiếp diễn, dù có cần nhiều nỗ lực hơn và trong một thời gian dài hơn. Hiện tượng “siêu mềm dẻo” – là khả năng thay đổi mức độ mềm dẻo của não bộ – vẫn còn là một lĩnh vực thú vị trong nghiên cứu, TS. Ryan Sultan, một nhà thần kinh học, bác sĩ tâm thần nhi, và giáo sư tâm thần tại đại học Columbia cho biết.
While the brain’s plasticity decreases after these periods, learning and adaptation can still take place, albeit with more effort and over a longer time. This phenomenon of ‘metaplasticity’—the brain’s ability to change its plasticity levels—remains an exciting area of ongoing research, Dr. Ryan Sultan, a neuroscientist, child psychiatrist, and professor of psychiatry at Columbia University, says.
Ý nghĩa. What This Means For You
Giai đoạn then chốt đại diện cho một khung cửa sổ vô giá, là khi các nền tảng nhận thức, cảm xúc và năng lực xã hội được thiết lập. Môi trường, trải nghiệm và các gắn bó được hình thành trong suốt giai đoạn này đều để lại hệ quả lớn lên cuộc đời của một người.
The critical period represents an invaluable window during which the foundations for cognitive, emotional, and social abilities are established. The environment, experiences, and attachments formed during this period have far-reaching consequences on a person’s life.
Việc hiểu rõ được các sắc thái của giai đoạn then chốt là cực kỳ cần thiết cho các nhà giáo dục, phụ huynh và các nhà hoạch định chính sách để tạo ra môi trường hỗ trợ sự phát triển khỏe mạnh của não bộ. Cung cấp hỗ trợ và can thiệp sớm cho trẻ từng gặp phải trải nghiệm bất lợi là rất quan trọng trong việc đảm bảo tiềm năng của trẻ không bị cản trở bởi hoàn cảnh những năm đầu đời.
Understanding the nuances of the critical period is essential for educators, parents, and policymakers to create nurturing environments that support healthy brain development. Providing support and early interventions for children exposed to adverse experiences is vital for ensuring their potential is not hindered by the circumstances of their early life.
Tham khảo. Sources
Siahaan F. The critical period hypothesis of sla eric lenneberg’s. Journal of Applied Linguistics. 2022;2(1):40-45.
Nelson CA, Gabard-Durnam LJ. Early adversity and critical periods: neurodevelopmental consequences of violating the expectable environment. Trends in Neurosciences. 2020;43(3):133-143.
Colombo J, Gustafson KM, Carlson SE. Critical and sensitive periods in development and nutrition. Ann Nutr Metab. 2019;75(Suppl. 1):34-42.
Patton MH, Blundon JA, Zakharenko SS. Rejuvenation of plasticity in the brain: opening the critical period. Current Opinion in Neurobiology. 2019;54:83-89.
Nguồn: https://www.verywellmind.com/critical-period-in-brain-development-definition-importance-7556041
Như Trang.
Exploring Psychology - Khám Phá Tâm Lý Học 